João Colagem - recensies - Hollow man

een afbeelding van de collage waar deze recensie over gaat

Hollow man.*

Knippen en plakken, dat zijn de bezigheden die João tot kunst verheven heeft en dat wil hij weten ook. Zijn collages ondertekent hij met het doeltreffende pseudoniem João Colagem. Een naam als een waarmerk. Een naam als een keurmerk: dit is een collage van João. Maar wat is een João-collage? Tja, daar vraag je me wat. Zoals de drie werken op deze tentoonstelling reeds laten zien is João Colagem niet buitengewoon stijlvast. Aan de collage dat een danseres voorstelt lijken heel andere stijlprincipes ten grondslag te liggen dan aan de collage van de lege man met vurige tong. Los van deze verschillen in stijl kan echter worden vastgesteld dat João’s collages altijd in hoge mate figuratief zijn. Daarbij dient dan wel onmiddellijk te worden aangetekend dat vaak niet precies te duiden valt waaruit die figuratie nu eigenlijk bestaat. De opgeroepen beelden zijn slechts tot op zekere hoogte herkenbaar. We zeggen: dit is een ‘danseres’, dit is een ‘lege man met vurige tong’, dit is een ‘Afrikaans voorouderbeeld’ maar ondertussen piept en knarst het onder ons schedeldak omdat er ook zoveel raadselachtigs en afwijkends valt te constateren. We zijn geneigd die dissonante beeldinformatie te veronachtzamen omdat we zo graag willen benoemen. (Waar komt die niet te stuiten drang tot het benoemen van beelden toch vandaan?) João daarentegen maalt niet om het benoemen van beelden. Niet voor niets zijn nagenoeg al zijn collages titelloos. Het enige wat voor João telt is het scheppen van beelden die opborrelen vanuit zijn onderbewustzijn.

Dat scheppen van beelden gebeurt in zijn geval met schaar en lijmkwast. Voor veel van zijn collages gebruikt João foto’s uit tijdschriften en kunstboeken. Die foto’s worden vaak grondig verknipt – om nieuwe beelden te scheppen moeten bestaande beelden worden vernietigd! – net zo lang tot er een fragment resteert dat door João op ondoorgrondelijke wijze is ‘herkend’ als onderdeel van een nieuwe schepping. Het eindeloos schikken en herschikken van verschillende beeldfragmenten is de volgende stap in het creatieve proces. De beeldfragmenten moeten als het ware ook elkaar ‘herkennen’. In die zin werkt de autodidact João in de beste surrealistische traditie. En tenslotte komt dan de lijmkwast eraan te pas ter fixatie van het nieuwe beeld. Op deze wijze is bijvoorbeeld de collage ontstaan die ik maar bij afwezigheid van een titel zal aanduiden als ‘danseres’. Ik zeg danseres maar is dit niet veeleer een hobbezakachtige wangestalte, betrapt in een spasmodische Martha Graham-pose? Kijk eens naar haar benen, die zijn geknipt uit armen (João heeft iets met ledematen en alles wat daarvoor zou kunnen doorgaan). En wat te denken van de drie vingers: een duim, wijsvinger en pink. In eerste instantie denk je: deze danseres maakt een obsceen gebaar maar dat is nu juist niet het geval, want daartoe dient immers de middelvinger. Nog vreemder is het derde been, dat tegelijkertijd de illusie schept van een decolleté. Gevraagd naar het hoe en waarom van deze collage antwoordt João: “Je kunt dit beeld beschouwen als het commentaar van een Braziliaan op de Hollandse manier van dansen en van bewegen in het algemeen. Zo houterig en hoekig. Een beetje als marionetten. Het lijkt wel alsof mensen opgesloten zitten in zichzelf. Deze collage heeft iets te maken met gefnuikte dans lust. Maar vraag me niet wat elk beeldfragment precies betekent want hoe ik tot sommige keuzes kom begrijp ik zelf vaak niet.”

Een heel ander soort collage is ‘lege man met vurige tong’. De knipsels die voor deze collage zijn gebruikt zijn niet meer te herleiden tot vroegere figuraties. Hier bijvoorbeeld geen hoofd dat is samengesteld uit fragmenten van andere hoofden, zoals bij de danseres. De lege man met vurige tong is simpelweg opgetrokken uit knipsels gekleurd papier. De man is leeg omdat hij op zijn gezicht na alleen bestaat uit contouren. João legt uit dat de lege man min of meer bij toeval is ontstaan: “Op mijn werktafel slingeren na een dag werken allerlei bizar verminkte stukjes papier. Stukjes papier waaruit ik bijvoorbeeld armen, benen of voeten heb geknipt. Op een gegeven moment ontdekte ik dat je dat restpapier, die ‘negatieven’, net zo goed kunt gebruiken. Dat doorbrekende inzicht zit heel sterk in deze collage. Tegenwoordig gebruik ik vaak diapositieven en negatieve knipsels in één en dezelfde collage.” Wat in de collage van de lege man met vurige tong ook tot uitdrukking komt is João’s worsteling met de lijmkwast. “Uiteindelijk moet alles vastgeplakt worden. Daar is geen ontkomen aan. Maar voordat een knipsel gefixeerd wordt heeft het in compositorische zin vaak een hele tocht afgelegd. Die tocht is een soort beweging. Ik ben vaak de enige waarnemer van die beweging. Soms voel ik de sterke behoefte anderen deelgenoot te maken van die beweging. In deze collage heb ik getracht een beweging aanschouwelijk te maken door me te focussen op het scharnierpunt. De ‘Hollow man’ opent zichzelf met zijn vurige tong. Hij is nog deels figuur maar de vervorming is al op gang gekomen.”

Peter Zwaal (schrijver)

* Deze tekst is geschreven voor de tentoonstelling bij galerie “Smudge” van kunstenares Lisa van Noorden, op 8 maart 2006 te Rotterdam