João Colagem - recensies - De wereld is me toch wat

een afbeelding van de collage waar deze recensie over gaat

De wereld is me toch wat.*

Wanneer je de wereld ervaart als “het is me toch wat”, dan krijg je de neiging je eigen wereld te scheppen. Dat doet João Colagem dan ook. Maar niet in het luchtledige; of uit het luchtledige.

De kunst van João is geen pure fantasie, hoe fantastisch alles ook lijkt. Het is ook geen simpel aan elkaar plakken van elementen om een mooi effect te bereiken.
Oh zeker, de kunst van João heeft veel componenten van schoonheid. Rondingen die het oog behagen. Schakeringen. Het verloop van tinten. Spanning door tegenstellingen. Het wakker schudden door onverwachte vormen. De knusheid van de afmetingen. Dit alles behaagt. En doet de kijker vaak glimlachen. Veel elementen van het werk scheppen een gevoel van welbehagen. Soms zelfs van vertrouwen.
Toch zijn de werken van João geen mooidoenerij. Vaak zijn ze zelfs te onthutsend om ze boven de bank of langs het bed te hebben. Ze zitten vol schoonheid zonder de normen van het esthetische te strelen.

João zet een probleem in zijn werk. De compositie is mooi, maar het werk is daarmee niet onschuldig decoratief. De thematiek verraadt dat de wereld me toch wat is. Maar van een rechttoe-rechtaan is geen sprake. De poëtische uitwerking van het thema verhindert dat João vervalt in contestatie. Het soms hoog provocerende van zijn werk paart zich aan malicieuze suggestie. Dit maakt dat het geenszins blijk geeft van revolte, teleurstelling of verzet. João wil niets of niemand betwisten. Twist is te banaal voor João Colagem om zich daartoe te beperken, hoe polemisch sommige werken of zijn gedrag soms ook mogen zijn. Maar voor João is de polemiek een probleem voor wie toehapt.
De galopperende fantasie van het afbreken van de bestaande wereld gaat normloos over in het scheppen van de eigen nieuwe wereld. De grenzen tussen het demonteren en het creëren vervagen. Is het spot? Is het puur verlangen? Is het visuele poëzie? Zijn hartstochtelijke en wulpse geest stuurt zijn schaar naar papier om op een ongeëvenaard knappe wijze een nieuwe wereld te creëren.

Het werk van João is beslist geen wezenloze decoratie. Er zitten zelfs technische onvolkomenheden in. João Colagem past bijvoorbeeld niet altijd de ontdekkingen van de meesters van de klassieke schilderkunst toe, zoals het perspectief. Het ontbreken van het perspectief in zijn werk doet soms ietwat onhandig of bevreemdend aan. Intuïtief voelt de kijker dat er iets niet klopt, binnen de verwachtingen die hij heeft vanuit zijn kennis van de klassieken. Maar wanneer de kijker dit merkt, voelt hij toch een aandoenlijke vertedering. Het is een fout, maar het zij João vergeven. De verwarring tussen plat en diepte is visueel, niet inhoudelijk.

Want João compenseert dit meer dan goed door andere elementen in zijn werk. En op dit punt schaart hij zich met zijn betere werken zonder twijfel in de rij van grote meesters.
Probeer maar eens de rijkdom aan symbolen te zien. João belijdt zijn geloof in zijn werk.
Probeer de metaforen van zijn werk waar te nemen. De complexiteit van zijn artistieke waarneming van de wereld brengt een betekenisverandering aan in zijn relatie met deze bestaande wereld. In gewone mensentaal zou je zeggen: je ziet wat je ziet, maar je voelt dat je niet moet zien wat er staat. Maar wat staat er dan wel? Dat is de opening die de kunstenaar João Colagem jou aanreikt.
Ja, in zo’n diabolisch hoofd gaan ongrijpbare dingen om. Daarom is het werk van João soms ook hermetisch. De troost hiervan is wel dat je niet gedwongen bent te begrijpen wat de kunstenaar wilde met dit of dat werk. Jij als toeschouwer bent vrij je eigen verstaan te vormen.

Is de wereld van João een spel? Het kind João lijkt dit te zeggen.
Ik ken João en zijn werk al meer dan 10 jaar. Ik heb zeer intens deel mogen nemen aan zijn ontwikkeling. Deze periode laat zien dat João speelt zonder zich tevreden te stellen met het spel. Het plezier van het artistieke spel is zichzelf niet genoeg. Het werk eist kijkende ogen. João weet terecht dat jouw ogen armer zijn zonder zijn werk.
Zowel de mens João als de kunstenaar João Colagem doet soms aan kinderlijkheid denken, maar zeker niet aan naïviteit. João beheerst het spel van het leven op een volwassen manier, ook al is het kind João even groot als de kunstenaar João Colagem. De geraffineerdheid van zijn werk toont dat João zeer goed weet te ontsnappen aan de valkuil van het behagen. Hij als kunstenaar mag meer dan mensen. Dit recht eigent hij zich toe. Maar als zijn werk onthutst, dan is dat door jou zelf, en niet door het werk. Hoezeer deze unieke kunstenaar zich hiertoe ook inspant. En dat is de wijze waarop hij de toeschouwer tot zijn wereld verleidt, als een medeplichtige aan zijn kunst.

Wim Keursten (dichter en filosoof)

* Deze tekst is geschreven voor de opening van “Atelier Colagem” op 3 april 2005 te Rotterdam