João Colagem - de kunstenaar - biografie

Een pasfoto van João Colagem toen hij drie jaar oud was

João Colagem

Geboren in het hart van de drie heiligen, het stadje Trindade-Goiás in Brazilië, op 23 juni 1967. Zijn vader José Santana en moeder Beatriz Divina hebben hem gedoopt en vernoemd naar de Heilige Sint Jan.(São João) Op zijn 5de zijn, zijn ouders uit elkaar gegaan.

Zijn creatieve wortels

Ontstonden door vele invloeden, waarvan één van de belangrijkste afkomstig is van zijn grootvader, João Ferreira Evangelista en van zijn lerares Diva.
Het contact heeft hem, toen hij kind was, onmiddellijk besmet. João Evangelista was een gevoelig man met een sterk karakter. Destijds verdiende hij zijn brood met het vlechten van manden en daarbij hielp João hem als klein kind. Als kind van 5 jaar volgde en zag hij het proces van het ontstaan van de bodem. Als deze klaar was, met de verschillende streepjes zachte groene kleuren van de vlechten, straalde dit iets kunstzinnigs uit. Hij zag het als een soort puzzel die hem betoverde. De afwerking van de mand was zeer nauwkeurig.

Een hele oude vergeelde foto van João's grootouders, João Evangelista en Maria Jesus Op privé feesten van de familie speelde João Evangelista op zijn accordeon. Het was indrukwekkend, daar was hij de man van het feest, zijn artistieke ziel op dat moment bloot gelegd door klank en melodie, wat diepe indruk maakte op João.
Het is een beeld dat hij zou nooit zou vergeten, het gewoon vergeten was ook niet mogelijk omdat de artistieke en kunstzinnige ziel van zijn grootvader, voor hem, duidelijk aanwezig was. Op deze manier werd hij, door hem, voor de tweede keer geraakt.

De derde aanstekende kunstzinnige prikkel

Was zijn eerste lerares van de basisschool, Diva was haar naam, niet te geloven wat een goddelijke naam! Op een dag, een week voor moederdag kreeg hij zijn eerste collage opdracht. De bedoeling was dat iedere leerling een object van glas van huis mee moest brengen en hij koos voor een mayonaisepotje. João herinnert zich heel weinig van deze lesdag maar begreep heel goed wat de lerares hem had gevraagd. Toen deze eerste collage klaar was liep hij voor het hek van het school en vroeg zich af, aan wie hij het cadeau zou geven.? Aan zijn oma Maria of aan zijn moeder Beatrix? João wilde het graag aan zijn moeder geven maar besloot, ook uit respect, het aan haar cadeau te geven die hem een thuis bood, zijn grootmoeder.

De oma, de verrassing en de verbazing

Zijn oma was een vrouw van circa 60 jaar, zij bekeek het cadeau, vond het iets bijzonders en keek met een vrolijk oog vol verbazing naar het potje. Voor João was dit onmiddellijk een opkikker voor zijn kunstzinnig gevoel. Hij bleef als een kat uit de boom kijken, onschuldig, met een gevoel van bescherming, als een wachter van het eerste collageobject. Op de eerste dag gaf zijn oma het een mooie plaats op haar toilettafel, op de tweede dag was het verplaatst naar de bovenste plank van de garderobe en de op derde dag verdween het naar het Koninkrijk Gods, niemand kon João's zijn vragen beantwoorden. Het bleef lang in zijn gedachten hangen, totdat hij, tot zijn verrassing en verbazing, ontdekte dat het te modern voor de omgeving was.

Een afbeelding van het kunstwerk ‘Zo is dat Max Ernst’ uit 1995

Het duivelskind en de paradijselijke matras

Zijn derde tehuis was bij zijn tante Izaura. Gelukkig voor hem werkte zij op een schoolbibliotheek. Overdag ging hij naar school en in de avond ging hij met haar mee naar de schoolbibliotheek, waar hij uren- en wekenlang tijdschriften en boeken doorbladerde. De geurtjes, de plaatjes en iedere keer weer absorbeerde hij, net als een monnik, de verplichting in de bibliotheek te zijn. In de bibliotheek was er dan ook niets nieuws meer voor João.
Op een dag gaf de directrice zijn tante de opdracht hem niet meer alleen te laten in de bibliotheek. Men had namelijk de ontdekking gedaan dat hij een spoor had nagelaten van boeken waarvan een aantal pagina’s of illustraties ontbraken. Alleen in huis verveelde hij zich totdat hij de boekenkast ontdekte. Voor een kind dat nooit in zijn leven de betekenis van de woorden: dit 'mag' en 'dat mag niet', had geleerd was er dus niks mis mee dat hij de gewoonte had om naar de boekenkast te gaan en een boek te halen om met een schaar, lijm en een tekenboek aan de slag te gaan met als werkblad zijn tweepersoons bed. Daar zat hij collages te maken, de een na de andere. Deze fantasieën hielpen hem te vluchten uit zijn onbewuste heimwee, alleen door te plakken en te knippen. Tekenend was ook de manier waarop hij, heel secuur, zijn tekeningen op een veilige plek bewaarde. Op een gegeven moment ontdekte zijn tante en zijn nichtjes dat João de collectie boeken aan het ruïneren was. Zijn tante riep toen op een harde toon dat João bezeten was door de duivel en alles kapot maakte.

De bergen en de dromen

Moeder, stiefvader en drie kinderen met een laag inkomen.
João en zijn broer Eduardo moesten op straat papier verzamelen om brood op tafel te krijgen. Het was een tijd van financiële beperking. Iedere dag moesten ze de straat op met hun zware karretje om aan het einde van dag naar het papierdepot te gaan. Daar werd het verzamelde papier ingeleverd en kregen ze een kleine vergoeding per kilo. Zo nu en dan lukte dat niet omdat het de hele dag regende en ze daardoor beiden niet de straat op konden. João en Eduardo ieder op een berg tijdschriften, ieder met een glossy in hun hand, gokten dan wie de linker of het rechter blad had gekozen en de eigenaar van het tijdschrift was. Op een dag had Eduardo naar zijn gevoel het spelletje gewonnen omdat João in slaap gevallen was bovenop de bergen papier. João kon er niet wakker van liggen, hij droomde namelijk over het collageobject dat vermist werd nadat hij het als moederdagcadeau aan zijn oma had gegeven.

Van kind naar de bevrijding

Toen hij negentien werd, kreeg João zijn ontslag bij de supermarkt omdat hij niet meer op een jeugdcontract tewerk kon worden gesteld. Met geld dat hij gespaard had stapte João op de bus voor een reis door Brazilië, om zijn horizon te verbreden. Deze, één maand durende, reis leidde hem uiteindelijk tot São Paulo, een stad die zeer grote indruk op hem maakte door zijn grootte en culturele faciliteiten. Eenmaal terug in Goiânia vond João een baan in een textiel - drukwinkel. Tijdens het werken bij deze winkel ontmoette João Mauro Caetano, die als faciliteitenmanager werkte bij een multinationaal bedrijf. João en Mauro werden een koppel en na een maand of zo trok João bij Mauro in. Toen Mauro werd overgeplaatst naar São Paulo, aarzelde João niet om hem te volgen. Aangezien Mauro heel wat intellectuele en artistieke vrienden in São Paulo had, werd João aangemoedigd om zijn eigen artistieke talenten te ontwikkelen. João probeerde het schilderen en het tekenen maar hoewel zijn pogingen lof verwierven, was João zich goed bewust van de technische gebreken in zijn schilderijen en tekeningen. Hij begon daarom lessen te volgen op de Kunstacademie Lyceu de Artes e Oficio en Amácio Mazzaropi in São Paulo. Hij haakte echter snel af, omdat hij een basisgegeven als perspectief niet onder de knie kon krijgen. Gelukkig werden zijn pogingen tot het worden van een kunstenaar in de gaten gehouden door waarderende en begrijpende vrienden zoals Farid Hussni en Marcos Teixeira die João opvorderde om zijn eigen overtuigingen te volgen en zijn eigen stijl te ontwikkelen.

Een foto van een kunstwerk bestaande uit een damesschoen met hoge hak beplakt met een collage, welke met de hiel op een grote donkerblauw geverfde houten plaat gemonteerd is Op een dag in 1988, toen hij door São Paulo liep, gebeurde iets geheimzinnigs met João. Bij een kruising, die was gebruikt door aanhangers van de Afro-Braziliaanse Umbanda-Religie als een rituele plaats, zag João een hoog gehakte damesschoen, duidelijk daar neergezet als voorwerp van ‘Despacho’ (voodoo).
In een flits ging het door João heen dat hij de schoen moest meenemen en er iets mee moest doen. Op zijn weg naar huis overwoog hij verscheidene mogelijkheden om de schoen in een kunstvoorwerp te transformeren. Instinctief besliste hij op dat moment een collage van de schoen te maken. De schoen werd volledig beplakt met snippers en uitknipsels uit een stripboek van de Batman en van Robin. Het was deze magische schoen die een artistieke explosie veroorzaakte die tot aan de dag van vandaag doorgaat.

De kunstenaar João had definitief zijn medium, de collage, gevonden, die daar natuurlijk altijd al was geweest. Maar omdat zijn tante Isaura hem had verboden om een schaar (1979) aan te raken, had João geen collages meer gemaakt tot aan zijn ontmoeting met de magische schoen (1988). Sindsdien is João steeds doorgegaan met het maken van collages. De verblijfplaats van de hoog gehakte damesschoen met Batman en Robin knipsels - dat echt als opus 1 van João moet worden beschouwd - is helaas onbekend. Het zou nog ergens in São Paulo kunnen zijn, aangezien João Een foto van João Colagem samen met de vriendin die hem zijn naam gaf, op de zaterdagmarkt van de Praça Benedito Calixto het aan iemand op de zaterdagmarkt van de Praça Benedito Calixto heeft verkocht, waar de jonge kunstenaars en de zogenaamde kunstenaars hun verwezenlijkingen aan het publiek aanboden. João was zeer succesvol op deze markt, vaak verkocht hij tot tien collages op één enkele dag. Het grootste deel van deze vroege werken waren ondertekend ‘João B.’

Kort nadat João zijn artistiek medium had ontdekt sloeg het noodlot toe. Mauro, de vriend van João stierf aan een hartaanval. João is toen teruggaan naar Goiânia. Het was hier dat João in 1991 de kunstenaarsnaam João Colagem aannam, die hem door een vriendin werd voorgesteld.

In Goiânia werden zijn collages voor het eerst getoond door Museu de Arte de Goiânia, in een solo tentoonstelling genaamd `Objetos cotidiano (Dagelijkse voorwerpen) in Maart 1993. Museu De Arte De Goiânia heeft sindsdien verscheidene werken van João gekocht. Tussen 1992 en 1998 werden de collages van João ook getoond in een aantal kunstgaleries in Goiânia en Brasilia. Ongeveer 200 collages van João werden gekocht door Wilma Lindomar Da Silva, een privé kunstverzamelaar die tegenwoordig in Genève woont (Zwitserland).

Een pasfoto van João Colagem uit de periode dat hij naar Nederland kwam In 1998 besliste João om Goiânia te verlaten en zijn artistieke carrière in Nederland voort te zetten. In Rotterdam stichtte hij een gezamenlijk huishouden met Wim Keursten (1941-2005), een Nederlandse filosoof en een dichter die, vanaf 1970 tot 1998, in Brazilië had geleefd. Terwijl hij nog in Goiânia woonde, was Wim zeer ondersteunend geweest voor João in het maken van contacten met de lokale kunstgaleries. In Goiânia had Wim ook de rol vervuld als adviseur van João in emotionele en godsdienstige kwesties. Wim en João ontbonden hun gezamenlijk huishouden na een paar jaren maar Wim, intussen een organisator van Nederlandse poëzie gebeurtenissen en festivals, bleef de carrière van João ondersteunen en bevorderen. Sinds 1998 zijn de collages van João getoond in vele Nederlandse galeries. In April 2005 begon João een open studio in Rotterdam waar hij werkt en een grote selectie van zijn werk permanent te bezichtigen is. Dit “Atelier Colagem” werd geopend door Wim Keursten, die eind 2005 aan kanker overleed, en Roel Jansen, voormalig correspondent van het NRC in Brazilië. Sinds April 2002 woont João samen met Robert Hartman. Zij leven in het huis boven Atelier Colagem. In 2007 werden er 25 collages van João in boekvorm gepubliceerd in samenwerking met 25 poëzie werken van Marco Nijmeijer (1964) getiteld `Misschien is water van dun hout′. In het voorwoord in dit boek, noemt de privé kunstverzamelaar Joop van Caldenborgh, João Colagem een opwindende toevoeging aan het surrealisme - een beweging die in Nederland nooit veel aanhangers had en die op de internationale kunstwereld geen invloed kon uitoefenen.

Ongetwijfeld zal de hoogst begaafde en dartele João Colagem, in het aantrekken van de internationale aandacht slagen, de aandacht die hij wil en verdient.